Mesterdanseren Olav Thorshaug fra Gol i Hallingdal minnes Sjur Helgeland

«Mesterspillemannen Sjur Helgeland. Av Olav Thorshaug»
Gjengitt i Morgenposten 28.november 1929.

«Det var i året 1858 at Vossebygden fostret et av landets største nasjonale musikkgenier, Sjur Helgeland, eller rettere sagt «Britalarssjur», som vossingene kalte ham. Han blev født og vokset op på gården Helgeland i Myrkdalen. Her oppe var det at den ne begavede gutt første gang så dagens lys og her var det, han forlot det. Her lekte han og her gråt han som barn. Sjur Helgeland var ikke gammel karen før han begynte å interessere sig for musikk og mynstre på en fele. Bare 7 år gammel laget han sig den første fele av ét uthulet trestykke og la taglstrenger på, fant sig en kroket grankvist, til bue, som han også bela med taglstrenger, og på dette frembragte han toner. En gang hadde Sjur inntatt sinsedvanlige spillemannsplass i peisen mens moren gikk og stelte i huset- Hun så bort på gutten sin og sa: «Det må bli noe stort av dig, Sjur.» Det var likesom moren så guttens fremtid.

Da Sjur var 13 år gammel fikk han sin første virkelige Hardangerfele, og allerede 14 år gammel kunde han spille som den beste voksne spillemann. Så blev han konfirmert og tilbudene begynte å strømme inn fra alle kanter om han vilde spille i bryllupp, lag, fester og stevner, og han kunde ofte spille både natt og dag uten hvile. Helgeland hadde en kjempekraft, men fingrene på hans venstre hånd var av silke. Jeg kan aldri glemme den første gang jeg traff Sjur Helgeland i Bergen i 1907, da han presenterte sig som spillemann for mig, hvad jeg var i tvil om, når jeg så denne veldige maskin.» Men S. Helgeland ser mig inn i øinene og sier: «Jeg ser du er i tvil, men nu skal jeg bevise det.» Imidlertid tar han med høire hånd over sine fire fingrer på vestre hånd og bøier dem bakover helt ned til håndleddet. Det var en utvikling så enestående at jeg aldri har sett maken hos noen musiker.

I 1896 spilte Sjur Helgeland på et stevne i Bergen, for flere tusen menneske r, hvor også Aleksander Bull, sønn til Ole Bull, var blandt til- hørerne, og da Helgeland var ferdig med sitt spill, sprang Aleksander op på scenen og takket Sjur i hånden for musikken og tilføiet disse ord: «Jeg har ikke hørt maken til din musikk siden jeg hørte min egen far». Helgeland som ikke kjente Aleksander den gang, blev forbløffet og rettet dette spørsmål til ham: Var far din spillemann kanskje? Ja! Det var Ole Bull. Er det Aleksander kanskje, sier Helgeland. og svaret lød: Ja! Da sa Sjur Helgeland: Hadde jeg visst, at De var her i salen, hadde jeg aldri tatt et strøk på felen. Men Aleksander svarte: «Jo, Sjur, det kan De trygt gjøre, for når jeg ikke liker musiken springer jeg ut».

Så var det i 1908 at Sjur Helgeland, farmasøit Andersen og jeg skulde bort og besøke Helgelands bestevenn på Voss, Magnus Dagestad. Dette var en mørk høstkveld i september måned, da alle lys var tendt i det herlige paradis, og Helgeland var i et ypperlig humør, men humøret blev ikke mindre da vi kom inn i Dagestads vakre hus, hvor husvertens smil fanget Helgeland helt og holdent. Det var liksom to brødre, som traff hverandre efter 20 års forløp. Nu var felen snart oppe, og det ene stykke var næsten ikke ferdig før det andre var i farten. Her satt vi time efter time og hørte på Helgelands vidunderlige musikk, men aldri kom samme stykke eller slått op igjen. Det var alltid noe nytt. Da husker jeg hvad Magnus Dagestad sa i de små morgentimer; «Sjur Helgeland er et musikkgeni som ikke kan erstattes i vår tid».

Helgeland var ikke bare begavet i musikken men også en stor komponist, men mange av hans komposisjoner gikk i graven med ham. Han har blandt annet komponert «Dei 3 budeiene på Vikafjell», «Sivlefossen» o, fl».

 

Olav Thorshaug
Olav Thorshaug fra Gol er den hallingdanseren som virkelig førte denne dansen ut over landegrensene til Norden og Amerika. Thorshaug ble født på Thorshaug i Gol 19. september 1884. Han vokste opp i et hjem hvor dansetradisjonen sto svært sterkt, i og med at hans foreldre Syver O. Thorsethaug og moren Guri begge var gode hallingdansere. Olav skal ha vært svært ung da han begynte øve seg i å spenne hallingkast oppover husveggen. Han satte en stang i veggen, og den ble plassert høyere og høyere ettersom ferdighetene vokste. Mor til Olav skal ha vært flink til å «late med kjafte». Han fortalte at «det var lettast å dansa og spenna når dei hadde felespel, men det var ikkje alltid godt å få. På den tid var munnspel kome i bruk, og dei var greie å få til god takt på utan ein var så dugande til å spela».

Olav fikk tidlig 1. premie Nesbyen både for hallingkast og springar. Siden var han med på mange kappdanser i Hallingdal, og han vant uten unntak. Den første landskappleiken hans var i Bergen i 1907 , hvor han tok 1 . premie i springar og halling. På bakgrunn av dette inviterte Noregs ungdomslag han med på den store ferden til Færøyane i 1909. Blant spelemennene var blant andre Kristiane Lund, mens Sjur Helgeland iflg Thorshaug «var livande redd sjøen, så han var det uråd å få med seg» . Syster til Thorshaug, Anna, fylgde og skulle vera pardansaren hans i springar. Me hadde framsyning for om lag 5000, og ved dette høvet spela Gunnulv Borgen. I alt 100 var med på turen, og dei hadde leigt ein liten båt som heitte „Namsos„. Dei råka ut for eit overhendig ver. og dei fleste var fælt sjøsjuke. Men me kom då velberga over og vart overlag godt mottekne. Det var ei undarleg oppleving å stå i den gamle stova frå Sverres tid, og for ikkje tala om domkyrkja, som stod der uferdig på Kirkjubø, fortel han. Etter dette kom Olav Thorshaug på å gjera ei dansarferd rundt i Noreg. Han reiste over store deler av landet, men turen kom til å gå vidare både til Sverike og Danmark. Over alt møtte han stor interesse for både dansen og spelet.

Hausten 1911 1 tok han den store avgjerda å reisa Amerika. Det var eit vågsamt spel, men han hadde tiltru at han ville møta velvilje hjå dei utflytta norskætta nordmenn der borte. Så var det å finna ein velskikka spelemann. Og her fann han den rette. Nils Borge frå Voss, ein finsleg og stilleg mann som var som skapt til å stå på ei scene. Etter amerikareisa hadde Thorshaug giort fem reiser rundt i heimlandet. Han hadde då hatt mange av dei mest kjende spelemenn i landet, slike som Haldor Meland, Per Berge, Leif Thomasgard og ein Ludvig Larsen frå Nes, Hallingdal. Av desse syntest han at Leif Thomasgard (fra Hornindal, O. Sataslåttens bem.) spela best til å dansa etter. Då er det rytmen som har så overlag mykje å seia. Dersom rytmen ikkje er god, er det uråd å dansa godt. Musikk med rett og god rytme er ånda i springar, hallingdans med hallingkast. Det som vert synt fram i dans er musikk tolka med kroppsrørsler. Som spelemenn tolkar kjensler i tonar, tolkar dansen og dansaren det vidare i kroppsrørsler. Derfor må det innleving til i det ein skal syna fram. For mange spelemenn var det litt vanskeleg med takta, men dei fleste lærde det fort. Rett takt er liksom drivkrafta i hallingdans,ja. i springdans med.

Thorshaug forteller: «Den store stunda kom då me skulle reisa til USA. Det var på sjølve jolaftan 1912. Me reiste ut frå Bergen med ein liten båt som heitte «Jupiter». Den gjekk berre til Newcastle. Over Atlanterhavetreiste me med «Tasmania„, men det var eit dårleg skip. Me kom ut for ein fæl storm, så me heldt på å gå under. Det var ikkje før etterpå me fekk vita kor ner dauden me hadde vore. Elleve døger tok det å sigla over. Endeleg stod me på bryggja i New York. — Lite pengar hadde me, kunne ikkje eit ord engelsk og hadde ingen å reisa til. Ein halling, Ivar Grøte, hadde sagt me skulle reisa til ein sjømannsprest Pedersen i New York som me hadde adressa til. Og det skulle syna seg at det kom vel med, for me vart nekta å gå i land dersom me ikkje hadde nokon å reisa til. Men då me gav opp namnet på emigreringskontoret, var saka grei. Ukjende som me var, måtte me ta drosje. Men her vart me narra på veglengda, og måtte betala 10 dollar berre for eit lite stykke. Dette var ein lærepeng for oss at ikkje alle var så ærlege i Amerika heller. Glade var med då me kom fram til presten. Me fekk sjå oss godt ikring i storbyen, men til slutt måtte me setja reisa vestover, for meininga var då å vitja dei norske legner vest, dei som skulle ha den største interessa av norsk dans og norsk musikk.

thors borg.JPG
Thorshaug og Borge

Framsyning vart det ikkje før me kom til Chicago. Der fekk me leiga Dania Hall som rømde ei mengd menneske. Men det måtte reklame til. Til all lukke skreiv redaktøren for det norske bladet «Skandinaven». Denne artikkelen flaut me på i dei bygdene og byane me kom til. Redaktøren var sjølv til stades og vart ettersom me skjøna veldig oppglødd både for dansen og spelet. No freista me å bruka impressario, men me fekk dårlig røynsle av det, for ein impressario lurde oss på billettsalet, snytte undan 500 dollar. Einaste løysinga var å vera sin eigen impressario. Det var å reisa ein tur fyrst og leiga hus, slå opp kunngjering og snakka med blad-folk, og mange var viljuge til å skrive om dansen og spelet. Eg bruka vanleg ei veke til ei slik fyriåtreise. Då verste sommarvarmen kom, var framsyninga vanskeleg. Det var så kjøvande varmt inne i samlingshusa at det var mest uråd for oss som synte fram, og dei som skulle sjå på sat der og sveitta. Då me var i Winnipeg, var det 109 gr. Farenheit. Me reiste særleg til dei byane der det var mest norske. I alt var me i om lag 250 byar med stort og smått. Me var så langt vest som i Montana, der Nils Borge hadde ein kjenning. På heile danseferda tente me 25 000 dollar brutto. Nils Borge hadde 1000 dollar året og alt fritt».

Nils Borge set Olav Thorshaug svært høgt, og seier at han var glad for at han kom ut i verda for fyrste gong saman med Olav Thorshaug, for korkje drakk han, eller dreiv med kvinnfolkselskap. 0m bruken av alkohol seier Thorshaug sjølv at det måtte ein halda seg frå på ei slik reis, endå det var nøgdi av dei som ville «spandera». Etter ei reis på 19 månader sette dei kursen for Noreg. Nokon rikdom hadde dei ikkje, men dei hadde fått ei rik livsrøynsle, og hadde mange gode minne å leva på. Desse minna kunne det skrivast ei bok om åleine. Tanken var å leggja ut på ei Amerika-ferd til, men så kom verdskrigen i 1914, og då var det uråd. Nokon stor dansar-ferd vart det ikkje meir. Siste framsyninga var i Bergen i 1922.— Frå direktøren for eit omreisande teaterselskap kom det tilbod om 100 dollar kvelden. Det hadde vore noko! No lever Thorshaug i Rotneimsgrenda i Gol. Han er ein sers skjønsam skogbrukar og har ein stor skog å ta vare på.

thorshaugmesterkastet
Hallingkastet på 2,83 meter.

Bildet viser Thorshaug i hallingkast på fire og en halv alen, som var målestokken på den tiden. Dette var på Bygdø rundt 1919, der han ble kåret til Norgesmester i hallingkast. I følge «øyenvitensildringer»skal Thorshaug ha spent enda høyere enn 4,5 alen — eller 2,83 meter. Om rekordkastet forteller lærer Olav Myran: «For om lag 60 år sidan drog nokre kara ut på ei lita grasslette på Bygdøy. Det var den kjende hallingdansaren, 0lav Thorhaug frå Gol og den mest kjende fotografen i Oslo. Skarpmoen. Meininga var å få fotografert eit mønster-hallingkast, med rett stil og kroppsføring. Vansken var å få teke det på rett tid. Etter mange kast lukkast det. Det vart teke på eksponeringstid 1/500 sek. Høgda på hallingkastet vart 4,5 alner. Det er 2,83 meter. Dei brukar å gjeva opp alnemål på hallingkast den tid, endå metermål var vanleg i bruk. Me ser at målet er nådd. Hatten fór av stonga, og dansaren er på veg nedatt. Det galdt om å nå bakken samstundes med begge beina. Det rare var at Olav Thorsethaug spente «rangsøles», som me seier. Han snudde motsett det som er og var vanleg i bruk. Dette kastet på Bygdøy er kontrollert. Det er det einaste biletet som finst av dansaren i rett hallingkast. I eit rett hallingkast skulle ein snu i lufta, og beina skulle fylgjast. Det er reint gale når eit bein peikar opp og eit anna ned. Her ligg den store kunsta i hallingkast — å snu på rett tid og få beina til å fylgjast, og så nå golvet eller marka med begge beina samstundes».

Transkripsjon og opphavsrett til denne: Olav Sataslåtten. Bilder: Ål og bygearkiv og Bjørndalsamlingen.

Legg att eit svar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com logo

Du kommenterer no med WordPress.com-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Google photo

Du kommenterer no med Google-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer no med Twitter-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Facebook-foto

Du kommenterer no med Facebook-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Koplar til %s