«Gamle spelemenn i Hallingdal» av Ola Perstølen med tilføyelser fra andre kilder

Opprinnelig publisert i Norsk folkekultur 1933. Perstølen skriver et annet sted at artikkelen ble til ved at Myreguten besøkte han på sine gamle dager og ville fortelle om spelet i dalen i gammal tid.

«Koss spelet er uppkome her i Hallingdal kann ingen vita. Slaattane er vel mykje dikta her i dalen. Det hender no og det, at spelmenner diktar slaattar, elder diktar dei um, ofte so mykje, at det godt kunde vera tvo serskilde slaattar. Namnet hev dei stundom fenge etter den, som hev laga dei. Stundom hev dei fenge namnet etter einkvan, helst einkvan flink dansaren, som hev byrja kalla slaattane sine. Soleis hev me: Asle Myro, Kristi Vangen, lngebjørg Fjell o. s. b». Vi kan også nevne springaren «Pål Eilevstøle» oppkalt etter Pål Botolvsson Trintrud Eilevstølen 29.04. 1811—1892. Pål var soldat. Han var innerst i Veslehaugen i 1837, på Svarteberg frå 1839 til 1842, på Baggegarden i 1844. Dei var komne til Eilevstølen før 1847. Pål var ein god dansar. Han reiste til Am. i 1869. 

«Sume slaattar hev fenge namn etter den spelemannen, som kom med slaatten til bygdi. Per Garen fraa Leirdal var eingong til Aal og selde sild. Han spelte, og Asle Øyno var med han og lærde slaattar. Soleis lærde han ein, som den dag idag heiter ,,Silde-Per”«.

Torleiv Perstølen gir følgende utfyllende opplysning om hvordan dette gikk til: «I Asle Øyno’s tid var det eon ein lærdøl som for her i bygderne og selde sild. Han heitte Per, og so kalla dei han Silde- Per. Han var god spelemann. Han tok jamt inn i Nigare på Sundre. Han hadde jamt fele med, og det vart speling. Men han var so levande redd for å lære frå seg låttar. Han Asle Øyno var etter han og vilde lære, men det fanst i kje råd. Ein gong han kom att og tok inn i Nigarden på Sundre hadde dei bod han til Asle Øyno. Han kom og løynde seg ut i eit anna rom. Der sat han og lydde med han Per spela. Då lærde han ein lått av han. Låtten går på nedstilt bas, ein springlått. Han kalla låtten «Silde-Per». Det namnet har låtten enno. Neste gong han Silde-Per kom att møttest dei Nigare han Asle Øyno og han. Då let han Asle låtten han hadde stole av han året fyrr. Men då vart han Silde-Per so sinna dei fikk han aldri til å ta i fela sidan».(Torleiv Perstølen «Eit og anna um gamle spelemenn i Ål i Hallingdal».  Notatbok frå 1946, bevart i Arne Bjørndals samling ved Universitetet i Bergen).

«Forresten levde slaattane elder musiken friskare fyrr i tidi. Spelemennene for vidare kring, var meir i lag fraa del ymse bygder, raaktest paa marknader o. s. b. Soleis lærde dei baade spela av einann og lærde kvarandre slaattar. Som Tor Brattested sa, so hev det visst ikkje vore bruka noko ,,fantasispel” her, som t. d. ,,Budeione paaVikefjell”, ,,Kivlemøyane” o. s. b. Men dei hadde brudemarsar og slaattar til aa lya paa, som dei spelte i brudlaup medan dei skjenkte, reiseslaattar o. s. b. ,,Myreguten” hadde laga ein slaatt, han kalla «Huttetuen”, som han spelte, naar einkvan fekk skade i samvære».

«Av gamle spelemenner i Hallingdal kann nemnast: Harald Langaaker paa Nes var vidgeten spelemann. Visst og ein av dei eldste, som kan nemnast fraa Hallingdal. Skulde ein gong kappspela med Jørn Hilme fraa Valdres. Det skulde daa ikkje vore stort gjeve i byte paa med dei. Men han var yngre, Jørn. —

Hallvard Bergh skriver i Folkeminne ifraa Valdres og Hallingdal, 1925, følgende om Langaaker: «Yttast i Næsnings-bygdn, ei mil utta Næs, budde dæ for 120—130 aar sea ein mann som eitte Harald Langaaker. Du minist hono væl inkji, men du kan væl ha hørt giete ‘o kanskji. Dæ va ingjin der i bygd’n, som kunna mæle se mæ hono te laate paa fela, daa maav’ta. Dæ kunna væl hænde han hadde lært lite grande før mykji. Naa’n Harald tok rettigt te spela, han, so dansa dæ alt som inne va, baade bor aa bænkji aa stola aa grytu aa spjælde i peispipun aa heile stugu. Dei som inne voro, maatte mæ burt paa gølve te spela se aa danse. Gamle kjæringa maatte rnæ hurt paa golve te skapa se te. No aa daa syntes dei take vart lyfta ende upp aa kunna sjaa dæ skjein ut imyijo møsja-moto. Han hadde ein laatt som’n kalla ,,den blommu-te laattn”. Naa’n tok te mæ dei vart dæ reint spøkjile, aa daa vain alder go te slutte atte daa ; ha’n faatt heIde paa daa, so ha’n spelt om dæ so ha vore dag ette dag. Del loto ta fela taa’o mæ trugsmaal, men daa gret’n som ein ongji, aa dæ klunka aa plunka aa let i felun længii ette dei hadde lagt’o burt i skaape. I alle dei grusse bryllaupo som heldos i bygd’n, laut’n Harald spela. Øfto let’n mange neta ette einan ; naan søbna, sat’n let like radt te han vakna atte. Men han skifta daa alder om laatta; han let den sama te’n vakna, æll te dei vækta hono. Dei beste laatadn han kunna, hadde’n laga te sjøl. Ein Valdresspelernann eite Bendik i Nø’n ska kunna naakle taa dei, sigjis dæ. Mæn han æ reist aat Amrikka».

Gjennom Håkon Fredrik Asheim sin semesteroppgave «Einar Øvergaards slåtteoppskrifter etter Ulrik i Jensestogun. En svensk notesamling som kilde til et spelemannsrepertoar i Valdres i 1890—åra, har jeg blitt oppmerksom på en utveksling av låtter fra Hallingdal til Valdres. Håkon har som et vedlegg i oppgaven en nedtegnelse av slåtten «Bruse-Turid» gjort av Arne Bjørndal. Som det fremgår av nedtegnelsen hadde Bendik i Nøn denne slåtten fra nesningen Knut Christensen Thon, «Toingen», 1818 – 1872.

Ola Perstølen skriver videre: «Det er med Valdres og Hallingdal som med flest alle dalføre, at dei hev kvart sin svip paa slaattane. Hilme var daa gjerne best paa si vis, og Langaaker paa si. Knut Fosslia, Krødsherad, var hard til aa laata. Han arbeidde felor ogso. ,,Myreguten” hadde ei, han hadde gjort». Truls Ørpen skriver om Fosslia: «Knut Fosslia, spellemann, prøva sei ikkje så lite som felemaker og gjorde mange felur. Han prøva sei fram før å finna de beste. Han va svært nøye me ve’n. I løkket måtte «n ha gran som lygna hadde vøri ne» i. I sargen bruka «røm silju og te bånn mest bjørk eller or. De vaom å giøra å få høgt mål i «rom. Knut Fosslia gjorde deffer felune sine svært store. Ei hette »Rug tynna». Om ho tok ei heil tynne rug e vel uvisst, men stor va «o, førtælte «n Anders Vinna. De let så sterkt at døm kunna høre «o heile hall «mila. De finns att ei a Knut sine felur i Krødsherad. Den va hos «n Anders Olsen på nere Skinnes. Stor va «o og i bånn hadde «n Knut sett ein lapp me denna innskrifta: »Partepiano er mitt namn, den ska ingen gjøra skam.» Brettet va innlagt me skjæl og farva glassbetar i bein. Anders Skinnes fekk ein målar Pettersen te å blenkje ho oppatt. Han hadde inga greie på håssen et slekt arbe» sku gjørast. Han skrapa liksågodt heile fela, måla og lakkerte «o og skreiv Anders sitt namn me gullbokstavar i bånn. Ho vart sjølsagt øy’lagt. «N Knut for te Amerika i 1851. Han prøva sei au me felearbe der, men fekk «re ikkje te, de va’kje rette veden. Han laga ei fele a messing, men du veit at læte vart fælt. Da Hellandslekta i Bø i Telemark tok te me sitt felearbe, vart de kjøpt felur derifrå. Dessa Hellandskarane møtte fram på Kongsbergmarken me felune sine og på den måten vart døm spredt over Østlandet. Dessa »vestmannfelune» vart sett svært høgt. Va «re noko te spellemann, så måtte «n ha ei slekk
fele». («Mi eia spelemannshistorie Del I», av Truls Ørpen).

Om Gudbrand Østen skriver Perstølen: «Gudbrand-Østen fraa Nes var nok visst ein mykje brukt spelemann. Han førde bogen godt, fortalde Tor Brattested (Grimsgard). Han hadde god takt og var soleis traadd som dansespelemann; men fingane var ikkje meir enn maateleg. Var nok ogso glad i det sterke. Vi siterer Ørpen: «Ein spelemann som er mindre kjend utanom bygdegrensa, er Ola Børtnes, født 1863. Han lever ennå. Han tok til med fela i 18-års alderen utan at nokon visste om det. Han fekk tak i ei skarvefele som han gøymde under ei bustegran sør i jordet, og der sat han og lærde seg sjøl. Slåttane hadde han i hovudet. Dette var i Vis-Kari si tid, så faren lika ikkje fela. Men så vart det ein dag nokre kara satt hjå far hans; dei hadde litt på flaska og var muntre. Da tok Ola fram fela og strauk opp ein springar han visste faren lika svært godt. Då sa gamlen:Du skal få spela, men du skal ikkje spela til dans. Ola hørte mange spelemenn, både Tor Grimsgard, Tor Viken og Lars Sjøng (Sjønga-Lars). Han sette Gudbrand-Østen høgt».

Arne Bjørndal forteller i boken «Og fela ho lét: norsk spelemannstradisjon» følgende: «Mellom kunnige spelemenn var brennevinet vel omtykt som godtgjersle. Kunne ein by fram noko av det, var dei fleste viljuge til å læra frå seg, – jamvel til medtevlarar. Spelemannen Tor Grimsgard frå Nes i Hallingdal fortel: «Det var den tid det var brennevinshandel på Nes. Den kjende spelemannen Gudbrand Østen gjekk her og drakk. Så spurde eg han ein gong om han ville læra meg ein springar som heiter «Sumbrein». Ja, så framt eg kjøpte honom ein peil brennevin kunne det nok lata seg gjera, let Gudbrand. Eg så gjorde, og me hadde kvar si fele. Men det vart snart for lite av det som sterkt var. Og eg måte gå etter 3 peilar til, så literen vart full. Men då det var ende, hadde eg lært slåtten, og me spela han saman, fortel Tor Grimsgard».Perstølen skriver: «Gudbrand Skjellerud, Nes, var flink spelmann. ,,Ein av dei beste eg veit”, sa Tor Brattested. Han spelte mykje saman med Vilhelm Surteberg. Vilhelm lærde mykje av Skjellerud’n og bruka mykje av taki hans. — Skjellerud’n var smed. Ein gong stod han lydde paa, at Gudbrand-Østen let, og han totte daa han Iét so godt, at daa han kom aat smidja, gret han og bad til Gud at han og maatte verta likso god. Og han vart langt betre enn Østen, fortalde Tor. Han kom nok ikkje so langt som dansespelemann; men han gjorde seg so mykje fyre med spelet sitt og hadde so makelaust gode fingrar, at spelet vart vent og fullkome. Men difor vart og takten mindre god. Knut Luraas, ein god spelemann fraa Tinn, budde ofte hjaa Skjellerud’n, daa han var til Hallingdal. Truleg hev del lært ymist av kvarandre, Dei sette kvarandre høgt og, etter som ,,Myreguten” fortalde».

«Ola Jensen Myro (Myregutten) var fra Nes, men flutte som ung til Aal og gifte seg der. Han vart mykje nytta som dansespelemann i brudlaup og ellers. Han hadde feiande lett danserytme i spelet sit, og kunde mykje slaattar etter Gudbrand-Østen, Skjellerud og Asle-Knut» skriver Sevat Sataøen i: «Hallingspelet og gamle spelemenn i Hallingdal» – Spelemannsbladet, nr. 1, 1951.

Om Toingen skriver Perstølen: «Knut Toen, Nes va’r nok paa alder som Gudbrand-Østen og ein dugande spelemann. Spelte mykje i lag i Nes og Gol. Han var skjeiv i hoftone og slapp difor eksisen. ,,Myreguten let mykje saman med han. Knut Toen (Toingen) var av dei mest traaddespelmenner i si tid. Men han var leid med flaska. Di hende soleis ikkje sjeldan, at han seig kap i hop ¡ benkii, der han sat; men han lét likevel. Siste laget han lét i var elt gjestebod ¡ Gol. Han vart daa sjuk og bad um aa sleppa spela. Men dei truga han til att, og han sat daa i sengi og let. Straks han kom ut att til Nes, døydde han. — Ei dotter hans og spela paa fela».

«Embrik Skallerud, Nes, lét svært fint og med ein gamal svip, fortalde T. Brattested. Men han kunde ikkje mykje slaattar. Luraasen lét saman med han ein gong og sa daa til han: ,,Du læt nok fint,, du Embrik, men du ha’ onna for lite i hus”. — ,,Myreguten hermde dette same, men noko onnorleis: Ja du, Embrik, du læt no, du mæ; men du ha onna for lite i hus. Og so har du fingar som jaasaalabba’”. — Ein skulde mest tru dette siste ikkje var sagt til Skallerud’n; for det høver litet saman med det baade ,,Myreguten” og T. Brattesled fortalde, at han var flink. Men det fyrste er mykje trulegt», skriver Perstølen.

Ola Jensson Myro var fødd paa Myre paa Nes 1817. Budde 22 aar paa Nes. Kom 1858 til Aal ( Feil, han kom rundt 1850) og fekk seg der eit bruk, som heiter Myro, og budde sidan der. Han byrja spela i 20-aarsalderen. Myreguten” lærde mykje av Jørn Hilme og tok straks til aa spela ¡ samvære. Medan han var paa Nes, lærde han upp to prestesoner til aa spela. Ein son til pre sten Stang og son til presten Berner. Jørn Hilme lét ein gong paa ein aksjon paa Norheim og sa daa til ,,Myreguten”: „Eg skal segja deg fyre, guten nun. Du maa aldri ta inn brennevin um morgonen og heider ikkje øl. Det maa mat til daa. Dei, som tek til aa drikka fra morgonen, vert ikkje tidige paa maten, og so gjev del upp, naar kvelden kjem”. ,,Mvreguten” var tarmbur paa Tandbergmoen. Han ekserte tvo aar med gevær og 4 aar tambur. — Nes er liksom hovudstaden i Hallingdal, og der budde det daa nokso mange ,,storfolk”. Desse hadde av sine ein dugande spelemann, heite Rømcke. Han skulde vore svært ,,musikalsk” og flink med fela. Men han vilde naudleg sitja spela støtt, naar dei hadde samvære. So fekk del tak i ,,Myreguten”. Dei vilde lært honorn notar, men det forstod han seg ikkje paa. ,,Eg skynar ikkje meir paa notane enn um de kolar paa peishella”, sa ,,Myreguten”, Han var gjæv for storfolket baade paa Nes og i Aal i si ,,velmagtstid”. Han var djerv og snøggtenkt, med svar paa reide hasid.

,,Myreguten” reiste til byane og lét paa marknadene. Mest paa Kristianiamarknaden. Det var sume som daa sette upp bordhus for heve. Der fekk del i gang dans. Han fekk 2 dalar for aa spela fraa kl. 12 um dagen og til kl. 12 um kvelden. Ein gong laut han staa ute paa ein altan og spela for aa dra folk til huset. Han farta vidt umkring i Gol, Aal, Hemsedal og Tunhovd. Ein gong um vaaren kom han fraa Hol og hadde spelt i fleire festarøl. Raakte han so presten Kjelstrup. ,,De er slemme med dig ¡ Hol, Ola”, sa han. ,,Du faar være der og tjene penger”. ,,Aa ja, men det er værre hell for presten”, sa Ola. „Han hev baade Aal og Hol og Torpe han”. ,,Aa ja, det er nok sant, du sier”, sa Kjelstrup. ,,Nu kommer her to par om torsdag, og da har jeg viet 55 par siden februar maaned. Aa ja, det er gjerne tilfeldet i saanne gode potetaar, man gifter sig saa mye”. Bendiken Nøen trefte han i Oslo ein gong.

«»Myreguten” var ein stod spelemann, god dansa etter. Men ingen kunstspelemann. Han agla seg for drykken, og hjelpte gjerne til aa halda styr paa folk um det vart ugreide i samvære. Han var glad i spel all sin dag og tok gjerne fela, trass han var nærare 90 aar. Han fekk ikkje spela noko paa fela heime. Sonen hans synest han var for gamal og burde ha sine tankar andre stader. „Men e kann no tenkji paa den siste reise leil, e, um e læt paa fela”, sa han.

Asle Øino i Aal var betre spelemann og ogso meir vyrd; men han var leidare med flaska. Men han var flink aa spela, visst ein av dei beste som hev ‘ore i Aal. Han kunde tena upp til 80 kr. i gjestebod sume tid, og det var mykje i dei tider. Han hadde mange soner og dotrar. 3 av del spela fele. Han slutta spelamen han heldt god greide paa kor slaattane skulde vera og retleidde gjerne naar han øyrde dei spela gale.

Knut Strand (Asle-Knut_hadde stor givnad som spelemann. Ingen kunne spela so vent som han. Han laga nye slaattar og sette nytt til gamle, som var for korte elder enkle. Han var sol dat ¡ 1808 og laag i lang tid i Sverike. Daa var det han hadde ovt seg so mest. Han tok aldri spelpengar og let difor sjeldan i samvære. Låt helst naar han vart halvfull i lag. Hadde svær hug til fela. Det hende, at han laut innatt or slaatteteigen aa spela. Men han hadde det visst med det, at det var synd, og difor vart han ikkje det, han kunde vorte.

Guttorm Braato i Hol var spelemann og slett ikkje den verste. Men han var leid til aa drikka, og daa vilde han krangla og slaast. Men han skal ha vore ein av dei flinkaste spelmennene som hev vore i Hol.

Av slaattar som er innkomne i Hallingdal er noko kome fraa Valdres, helst daa
» Jørnlaattane”. Men fleire er komne fraa Telemarki. Dei fær daa likevel eit anna svip og ein annan takt her».

Bildet viser Tor Grimsgard i bryllupet til Gudrun Reinton og Svein Nestegard, Hol 1910. Eier: Hol bygdearkiv. Takk til Bjørn Furuseth. Transkribering av artikkel og opphavsrett til transkribering: Olav Sataslåtten

Legg att eit svar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com logo

Du kommenterer no med WordPress.com-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Google photo

Du kommenterer no med Google-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer no med Twitter-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Facebook-foto

Du kommenterer no med Facebook-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Koplar til %s