Brudlaupsspel i Hallingdal

06.02.2016, Olav Sataslåtten

I boken «Høgtider og samkomer» fra 1963 skildrer en av landets fremst bunadseksperter, Aagot Noss fra Ål hvordan hardingfela var en integrert del av bryllupsseremonien i gamle dager: «So skulle dei inn til gjestebodslyden. Fyrimannen gjekk fyre med eit ijos i handa inn i dansarstugu, etter kom brue med glas og buttel, og so brugomen med same tølene. Fyrimannen bad lyden vera still so «skulde dei få sjå dagsverke deire», eller han sa som so «no sko de få sjå ei fin ell’ snerten kje ring», eller «han hadde funne dessa folki og dei vilde få vera der og spandere brennevin. Spelemann slutta låte, dansenstana og det vart stilt som i ei kyrkje. Alle skulle sjå «koss den nye kjeringi tok se ut i hettun. (Ål Bygdesoge II, 13.)

Lydarslåttar var svært lite utbredt i Hallingdal , men i Ål bygdesoge II nevnes det som synes å ha vært et av de få tilfellene av spelemenn som faktisk brukte dem: «Felemusikken her i bygdene har mest berre vore dansemusikk. Myreguten kunne stundom spela ein lyarslått «Detta var noko me soto hulla på med dei skjenkte,» sa han. Men Iyarslåttar har her yore lite av».

Vi leser videre i Aagot Noss sin bok: «Fyrst skjenkte brue folket sitt, so spelemannen og so over laget. «Dei skulde skjenkji fyst dei som dei trudde gåvo mest i skåle’. «Folke stoo jamnast når dei skjenkte hettedrammen», men ein annen heimeismann seier: «Når dei skjenkte hettedrammen, måtte alle seta se role.» Ein par tre som var flinke til å syngje song då brurevisa. Brue hadde sprit, brugomen eit uvandare slag brennevin. «Drammen henna skulde vera bere for de skulde virke gått.» Alle måtte ta ut drammen. Det var stor skam elles. I det dei «toko ve drammen hjå bru’n, sa dei: «te lykke me hettun,» «te lykke i ekte- stand» eller berre «te lykke», og til brugomen sa dei: «telykke me kjeringen». Slike som ikkje smakte brennevin, gav då berre glaset attende til bru’n. Men skikken var den at drammen åt bru’n måtte ein drikke elles vart hetta skakk. Då folk hadde drukke ut hettedrammen, «gåvo dei i skåle», dvs, la pengar i det tome glaset og flidde bru’n. «Folk gåvo frâ tolv skjeling upp te ein dalar, oftast ei mark eli tvær». «Dei som la mest i skåla, fekk sidan ei tale av fyritaismann.» Då brue skjenkte, kasta dei halvdalarar ni glase. Ho fekk de istanfor drammen ø ø. Brue tomde pengane or glaset, hadde dei i lomma, eller det gjekk ein mann etter med ei skål og tok dei».

Svært interessant er hvordan Valdres-låtten «Stundo e mi kjering go» ble benyttet i ritualet: «Når hettedrammen var skjenkt, kom hettedansen. Spelemann strauk opp ein av dei sværaste låttane, alltid ein springar. Ofte lét han «Stundo æ mi kjering go» til hettedansen. Tre par skulle danse på hetta, og so var det tre dansar i alt (to dansar, Hol). Dei tre para var brureparet, fyrifolket og eit par til. Var det ein av brurefoika som ikkje kunne danse, måtte han eller ho leige for seg, dvs, få ein annan til å danse i staden sin, for hettedansen måtte dansast. Kunne ikkje brugomen danse, gjekk brue ut på golvet og sa «versogo, og ein av dei flinkaste dansarane gjekk då fram og dansa med henne. Før dei tok til å danse, måtte både kvinnfolka og karfolka gje i fda. Fyrste dansen dansa bru og fyrikøyrar i lag, og fyrikjering og brugom. (Bru og brugom dansa i lag fyrste dansen, Hoi.) Andre og tredje dansen bytte dei fylgjet slik at bru og brugom dansa saman siste dansen. Då dei hadde dansa fyste dansen, var kjellarmann burte og prøvde om hetta sat støtt nok. ø ø Men det måtte vera ein dans til. So prøvde kjellarmann hetta att, men det måte vera endå ein dans, då fyrst sat ho støtt nok. Tre dansar skulle det vera, og so var det fritt for alle å danse. Bruradansen, hettedrammen og hettedansen har yore og er til dels enno vanleg i øvre Hallingdal. I nedre Hallingdal er herrebruradansen kjend».

« Stundo e mi kjering go» er bevart i opptak med følgende spelemenn fra Hallingdal: Knut Dekko, Ola Timann Hagen, Vigger Liahagen, Olac Sataslåtten, Kristian Øvrevollseie, Jørgen Husemoen og Olav Vestenfor.

Før brura kunne til å danse, måtte ein sjå etter at ho hadde skorne på. Det var den skikken at brupikun skulle prøve å få laddar på brura, medan brursveinan skulle passe på at ho ikkje fekk det. Hadde no brupikun likevel greidd å få lurt laddar på ho, måtte ho få på skorne att før ho kunne danse. Fyrste dansen dansa brur og brugom i lag. («Det var framførsmann som skulle danse fyrste dansen med bruren, deretter brugomen og so brursveinan. Flå.) So dansa brura med brurmennene, brursveinane og alle karane i laget, og brugomen med brurkjeringane, brupikun og alle kvinnene. Heile tida hadde brura krona på so spele- mann kunne låte berre stutte låttar, for kruna var tung å bera. «Då alle karane hadde dansa med brun, dansa brude konene henne av golvet og fylgde henne i kleven. So heldt dansen og samværet fram utover natta til på morgonkanten. (Flå.) I dansarstugu heidt dei fleste seg, både dei som var med i dansen, og dei som såg på. Dei fyrste kappast å danse laus og springar, gjera haliingkast og dra krokfing. «Kvinnfolk halling var det og noko som kailast.

Dei (kvinnfolka) dansa lausdans so dei kruka på goive. Tvo gjentu tå Breie, Margit og Sissel, va svære te dæ. Det var i 188O-åri. Etter som ølskåla og brennevinsbutteien gjekk rundt og motet steig, råka det nok at ein og annan prøvde styrken sin i eit dragsmål eller to. Av og til «gåvo karane i fela, både når dei ville ha ein serskild lått og elles med. «E huksa so gamalt at dei (spelemennene) fungo kji meir enn ti øre i fela. E huksa dei skramla me småpeing i felun.» So vart det vanleg å gje 25 øre i fela. «Deva tryå dansa for tryå skjeling. «Knut Toen fekk eingong ei kyr i fela. Det var i Aal. Ho daua snart for hono. Det var lila lukke med spelepengane må veta.» Når det leid ut på morgonsida, vart det stilt eit bei. Grannar og andre tok med seg og hyste gifte folk og eldre som var langt bortantil, medan ungdomen fann seg ei seng eller legu so kvar det råka. «Når dei gifte og eldre gjekk til sengs, sleit spelemannen slåtten av og spela reiseslåtten til ære for dei ymse ektepar.»

Anders Mehlum, kjent som redaktør for bladet Nuh!, reiste mye i Hallingdal, og skrev om bryllupsskikken i Flå i boka «Hallingdal og Hallingen»: «Brudlaupsskikkane i Flå var onnorleis før enn no, og dei var noko anleis enn skikkane i dei øvre bygdar i dalen. Dei næraste skyldfolki og gjester langveges frå kom til vanleg kvelden fyre brudlaups dagen, men dei fleste gjestene kom ut på morgo nen brudlaupsdagen. Ute på tunet stod det ein kar og loyste eit skot for kvar gjest som kom. Tvo spelernenn stod på trappi og spela på fele heile tidi medan gjestene korn. Fyretalsmannen — den fremste av dei tvo kjokmeistrane, slo i og skjenkte gjestene brennevin etter kvart dei kom, og so vart dei synte inn i brudlaupsstugu. Her stod brud og brudgom ved framskåpet og tok mot gjestene og synte dei til sætes. Då alle var komne, bar det til bords. Brudeparet sat i høgsætet. Med det same dei sette seg vart det løyst eit skot ute på gards tunet. Karane sat på krakken framfyre bordet, kvm- none i benken upp-med veggen. Brudemenn og brudekonor sat nærast brudeparet. Fyrst skjenkte fyretaismannen alle ved bordet, so heIdt han ein tale med gudeleg svip um brudeparet sine dygder og enda med å ynskja brud og brudgom til lukka.

No bar det tjl kyrkjes. Anten reid brudeferdi på hesteryggen eller rodde dei i båt — det var berre klovveg gjenom dalen på desse tider. Frå garden Ve, som ligg nærast kyrkja, gjekk brudlaupslyden til kyrkja. Fyre gjekk dei tvo spelemenn som spela ein marsj, so fyretaismannen, etter han brudgomen, so brun med ein brursvein på kvar side, so fylgde brudemennane, brudkonone, brudesveinar og brude gjentor og so brudlaupslyden med rang etter ætt og velstand. Spelemennane vart ståande ved kyrkjegards porten og spela til vigsla inne i kyrkja tok til. Etter vigsla var brudlaupslyden inne på garden Ve og vart traktert og so bar det heim til brud laupsgarden. Den eine kjokmeistaren hadde yore att heime og tok mot brudlaupslyden. Med det same brudeferdi svinga inn på tunet vart det løyst eit skot, so gjekk kjøkmeistaren rundt og skjenkte alle varmt øl med brennevin i.

Og so tok fyretaisman nen og kjøkmeistaren til å tinge og prute. Fyre talsmannen bad um herberge for brudlaupslyden, men kjøkmeistaren kom med innvendingar — det var for trongvort på garden, det kom for mange gjester, ein kunde ikkje vita kva for slag folk dette var o. s. b. Mangt anna vart ogso sagt, og dersom båe hadde kjeften på skafte, kunde det bli både morosamt og langvarugt, so brucllaupslyden tok til å fryse, dersom det var vinters dag. Endeleg gav kjøkmeistaren etter, gav lyden husvære og song dette verset: Kjokmeistaren leidde so brun, mor hennar og brudgomen burt til hogsætet, og gjestene fylgde etter til bonds.

Då alle hadde ete og drukke so dei var nogde, men før dei tok til med dansen, skulde brudegjen tone sjå til å lure til seg eller stela ein eller båe skorne til brun og so få På henne laddar eller anna retteleg logje fotty. Då ho so kom fram på dansar golvet, vart det moro kan ein vita. Men so var det brudeseveinane si uppgåve å passe på brun, so brudegjentone ikkje fekk tak i skorne. Jamt var brudesveinane so fyretenkte at dei hadde med eit par skor i lumma, på varastyre, som brun fekk på seg i staden for dei stolne, og då hadde brudegjentone ikkje noko for bryet. Dansen tok til med at brudgomen dansa med brun, der etter dansa brudemennene med henne, so brudesveinane og sea alle karane etter tur. Det vart dansa hailing og spningdans. Ingen måtte svinge over hovudet eller brudesylvet til brun, for dette førde til ulukka. Brudekruna var tung, difor vart det spela berre støe danseslåttar so lenge brun var på dansargol vet. Då alle karane hadde dansa med brun, dansa brudekonone henne av goivet og fylgde henne i kieven. So snart ein var kvitt brun på dansargol vet kom ungdomen i hui og hast fram på golvet og dansa mest heile natti. Då brun dansa gav alle andre spelepeng’ som dei smetta ned i fela.

Andre brudlaupsdagen var brun kledd som kone. Fyrst skulde brur og brudgom skjenkja alle gjestene ein brennevinsdram. Dei skjenkte um kapp, den som vart fyrst ferdig, skulde seinare i livet bli snøggast ferdig med arbeidet sitt. Når dette var frå-seg-gjort skulde brun duka på bordet. Ho sette seg i hogsæ tet, tok bordduken, bretta han i ein trikant, las Fadervår stille, for seg sjølv, og la duken varsamt på bordet, rista ho han mykje fekk ho store sorger. No gjekk heile brudefylgje til kokehuset og henta maten. Spelemennane gjekk fyre, so kom brudgo men med eit fat, der etter brun, brudemenn og brudekonor, brudesveinar og brudegjentor — kvar med sitt fat, so langt det rakk.

Då alle var sessa til bords, vart det sett skåler fram på bordet og i desse skålene la gjestene brude gåvor, pengar. Dette kalla dei skjenkelag. Dette å gi i skåli — skj enkelag — var den av dei gamle skik kane som fyrst vart avleggs — det er umlag 80 år sea denne skikken var i bruk. Den trea brudlaupsdagen skulde alle gjestene på stabben. Det vart ropt upp par for par — allstott ein kar og eit kvende, og dei vart sette på kvar sin stol. Medan dei sat der vart dei skjenkte øl og dram, og so måtte dei danse. Medan dei sat på stabben skurra spelemennane slik på felone at det skar i øyro, og felone skalv. Alle, både unge og gamle måtte på stabben».

Det var fyretaismannen som stod for uppropet. Når ein kom til ungdomen galdt det å styre det slik at det vart so høvelege lag som råd var; var det aldri so lite millorn ein gut og ei gjente vart desse jamt sessa saman på stabben. På dette vis sa laget dei: «Me veit det nok! me veit det nok !» Dei gamle brudlaupi vara minst tn dagar — jamt vika til endes. Brun hadde sylvkrune, sylvbeltor og mange sylgjor av sylv. Ein lånte bruresylv frå Buøyn eller Ringnes — og det hende — frå Sigdal. Brudestasen var den same i Flå og Nes og fleire bygder. Ein gav ein dalar i leige for «eit sylv» d. e. full brudestas».

«Brureslaatten.

Dengang da Folkemusiken endnu skjød sine kraftige blomster, blev Brylluperne paa Landsbygden feiret paa en Maade, som der stod Glans og Respekt af. Og for Spillemændene var et Bryllup den fornemste Höitidsstund. Naturligvis kunde han nok ogsaa indlægge sig Ære paa anden Maade, ved Dansemoro o.s.v., men et Bryllup, hvor han var den klingende Tolk for de festlige Følelser, fra han fulgte Bryllupsskaren til Kirke og siden gjennem Dansens Hvirvler til det sidste Strøg af Buen — det var dog en ganske anden Stas — ikke at tale om, hvad det kunde kaste af sig. Ved en saadan leilighed maatte der jo noget extra til, og Spillerranden maatte foruden sit Øvrige Repertoire af Springere, Hallinger, ogsaa paa sin Valse have en eller flere Brudeslaatter,der ganske naturligt antog Formen af en Marsch. […]

Der er ellers ikke netop saa meget at sige om disse Brureslaatter. Vi har nemlig, hvor forbausende det end kan høres, ikke saa svært mange af dem, og da Formen er givet, og Karakteren saa at sige ogsaa, kan jeg nøie mig med at henvise til L. st. S., hvor man finder et godt Udvalg. Naar man ser paa de fem Slaatte-Exempler, jeg her har givet, vil man se, at de alle staar i D-dur. Dette er rigtignok et Tilfælde, men et Tilfælde, som sr ud som en Tanke. Og denne Tanke vilde forsaavidt være rigtig nok. D-dur er nemlig Yndlingstonearten, hvad der allerede vil fremgaa af den sædvanlige Stemning, hvor, af 4 Strenge, de tre er stemt i D (a—d’—a). Krydstonearter er jo de for Violinen heldigste. Derfor er som bekjendt Durtonearterne og da især D-dur og A-dur i overvældende Majoritet blant vore Slaatter. Det er tre Momenter, som her flyder sammen: Krydstonearternes for Instrumentet saa gunstige Betingelser, Dansen som fortrinsvis kalder paa Dur og den lyse, freidige Stemning, som bærer det hele og soler sig i den festlige Durklang. Og er der noget, som afgiver et talende Vidnesbyrd om den djerve Livsglæde, ja Livsjubel, som ligger gjemt bag den i det ydre alvorlige Holdning, der pleier at karakterisere vort Folk, saa er det vore Slaatter»

 

Legg att eit svar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com logo

Du kommenterer no med WordPress.com-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Google photo

Du kommenterer no med Google-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer no med Twitter-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Facebook-foto

Du kommenterer no med Facebook-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Koplar til %s