Fire underkjente spelemenn : Sevat Tønder, Ola Børtnes, Eivind Hollebakken og Ola A Strand.

Så nær som samtlige forfattere fra Hallingdal i nyere tid som har skrevet om hardingfeletradisjonen har hatt et altfor ensidig fokus på et knippe spelemenn. Det har dannet seg en corpus basert på muntlig tradering og repetisjon av rykter som ikke kan verifiseres, ofte basert ut fra forfatterens egen smak eller slektskap til spelemennene det gjelder. Således har spelemenn som Grimsgarden, Myreguten og Ola Dekko fått uforholdsmessig stor plass på bekostning av de som i realiteten kanskje var de fremste spelemennene i Hallingdal i sin tid. Magne Myhren selv innrømmet at det i ettertid nok har blitt smurt litt tjukt på i forhold til Ola Dekko. Han analyserte en del av låttene nedskrevet etter ham, og kom frem til at det var solide former, men at det ikke på noen måte skilte seg ut fra det som var gjengs blant de beste spelemennene i dalen på Dekkens tid.

børtnes hallBørtnes ved landskappleiken på Nesbyen 1933. Ilfg Thomsen virket han som dommer ved en rekke kappleiker. Bildetekst: Utenfor Sollys.fra v.: Henrik GjeIlesvik, Tor Myre, Olav Evju (spillemann), Hans Gjengedal, Arne Bjørndal, Halvor Folkestad og Ola Børtnes

Spelemmannen Ola Børtnes fra Nes er en av mange betydelige spelemenn fra Hallingdal som det autorative verket Det tilla og det læt: folkemusikken i Hallingdal, spel, dans, song og leik fra 2000 ikke nevner. Det er besynderlig, ettersom Truls Ørpen i såpass stor grad vektlegger ham i sin artikkel ‘Felespel og spelemenn i Hallingdal’, publisert i Norsk musikkgranskning 1951/1953. Vi siterer Ørpen: «Ein spelemann som er mindre kjend utanom bygdegrensa, er Ola Børtnes, født 1863. Han lever ennå. Han tok til med fela i 18-års alderen utan at nokon visste om det. Han fekk tak i ei skarvefele som han gøymde under ei bustegran sør i jordet, og der sat han og lærde seg sjøl. Slåttane hadde han i hovudet. Dette var i Vis-Kari si tid, så faren lika ikkje fela. Men så vart det ein dag nokre kara satt hjå far hans; dei hadde litt på flaska og var muntre. Da tok Ola fram fela og strauk opp ein springar han visste faren lika svært godt. Då sa gamlen:Du skal få spela, men du skal ikkje spela til dans. Ola hørte mange spelemenn, både Tor Grimsgard, Tor Viken og Lars Sjøng (Sjønga-Lars). Han sette Gudbrand-Østen høgt. Best lika han Wilh. Sorteberg. Spelkunnige folk har fortalt at i fin-spel stod Ola Børtnes høgare enn Grimsgård. Og enda eg berre har hørt han på hans gamle dager, kan eg vera med på det».

thc3b8nder.jpg

Sevat Thønder er en fascinerende skikkelse av flere årsaker. For det første er han den eneste spelemannen fra Hallingdal som vi med sikkerhet ut fra dokumentasjon kan fastslå lærte direkte fra Myllarguten.For det andre er det dokumentert at en svært sentral utøver fra Ål, Ola A Strand (Ola Strand Vangen) lærte spel og kanskje også teknikk av Thønder. Sevat Thønder het opprinnelig Sevat Embrikson Medgard Thoen, men byttet navn til Thønder. Han ble født i Vats i Ål 15.11.1838. Foreldrene hans var Embrik Sevatson Thon, gift med Gunhild Solvesdtr. Medgard Dokk. Thønder gikk i lære som bokbinder i Oslo, trolig fra rundt midten av 1850-årene. Etter avsluttet læretid drev Thønder som bokbinder i Oslo inntil sin død i 1903; Han var såkalt linjerer hos Clausen på Jernbanetorget. Vi vet fra Arne Bjørndals nedtegnelser i samtaler med Ola A Strand at Thønder hadde fela hengende der hos Clausen på Jernbanetorget, og at Myllarguten kom innom og spelte for Thønder de gangene han opptrådte på Kristianiamarknaden.

 

strand

En av de støreste autoritetene vi har hatt på hardingfelespel i nyere tid, Truls Ørpen skriver følgende om Ola A Strand: «Strande-slekta i Ål har fostra dugande spelemenn. Dei hadde eit stødt, litt tyngre spel, med seinare takt[…], men den fremste av alle var nok Ola A Strand (Vangen), Ål.  Han døyde i 1946, um lag 8 år gamal. Strand levde for seg sjøl og spela ikkje til dans. Han hadde eit lysrisk avstemt spel av uvanleg reinleik. Det flaut rolig og jamt, og ikkje med den oppjaga takten som dei no brukar. Det har undra meg at ikkje dei yngre spelemenn i dalen søkte til Han for å lære. Men det var vel sant som han sa, at «dei heldt seg for gode til det». Felespel og spelemenn i Hallingdal av Truls Ørpen, i Norsk musikkgranskning 1951/1953.
1953

Ola A Strand hadde det meste av spelet sitt fra Asle Øyno, Sevat Tønder, Gudbrand Østen og Knut Skøro/Skøren. Skøren lærte finurlig nok Ola Strand de gamle låttene til Asle-Knut. Når Skøren hadde avslutta en lått kunne han si i det han spytta ei tobakkstråle bortover fjøsgulvet: «Å detta var ein Asle-Knut-lått». Ola Strand fortalte at Skøren låt fint: han trampa ikke takten, og det skal han vesentlig nok ha hatt etter Asle-Knut. Det var ikke faren til Ola som kom springende etter ham da han og Tolleiv dro til Amerika første gangen. Det var Ola som kløv av vogna og ba Skøren sørge for å lære bort låtten «Asle Strond» så den ikke ble glemt i dalen. Det er ikke riktig å si at Ola Strand «reiste stundom på spelferd til miljøa i Amerika». Ola Strand reiste aldri noensted på spelferd: han spilte med et eneste kjent unntak aldri offentlig. Han var i Amerika bare to ganger og det er ikke kjent at han spilte der borte. Sataslåtten hadde trolig like mye spel fra Ola A Strand som Sataøen. Det er også kjent at Øvrevollseie lærte låtter av ham. Mange kjende spelemenn var innom på Vangen og lærde låttar. Lars Osa var der fleire gonger og likeeins Kristiane Lund. Torkjell Haugerud, Olav Moe og Truls Ørpen. Mange av disse var ikke utpreget opptatt av hallingspel, men det er åpenbart at Strand satt på spel direkte fra Myllarguten via Sevat Tønder. Det fremstår som en gåte at ikke forfatterne innenfor speltradisjonen i Hallingdal har tatt seg bryet med å gå til de skriftlige kildene i Bjørndalsamlingen: der står det hele svart på hvitt og lett tilgjengelig.

Eivind Hollebakken

hollebakken utsnitt

Torleiv Perstølen beskriver Eivind Hollebakken i sin notatbok «Eit og anna um gamle spelemenn i Ål i Hallingdal» frå 1946 som eg er i ferd med å transkribere for inkludering i min bok «Hardingfeletradisjonen i Ål 1728-1971»: «Det var helst Asle Øyno og Myreguten Hollebakken høyrde mest og lærde av i sin ungdom. Men han var aldro hjå nokon i lære. Asle Øyno kyter han særleg av. Han spilte fint, segjir’n. Han vart tidleg gjestebodssppelemann. Og det var for det meste han som hadde spelingi her i Øvre Hallingdal, Ål og Hol. Berre sume av dei gildaste henta Bratteste’n (Tor Grimsgard) frå Nes. Eg har høyrt sagt etter Bratteste’n at han heldt Hollebakken for å vera beste spelemannen i øvre Hallingdal».

Hollebakken hev vore ein egte bygdespelemann, viljug og seig, ein etter ungdomens eigen hug. Ein kunna ikkje nemne namnet hans, eller koma han i hug, utan i samhøve med spel og dans. Anten det var gjestebod eller ein skarve dans burt i ei stugu var han Eivind velkomen. Då han kom til setes burt i benken og strauk upp med ein springar var det straks full stim på golvet. Då blinkte det i sylvknapp. Det ringla i syljor. Det brasgla i band og krotasaum. Det skrall i jarnskodd hæl, snart i golvet, snart i bjelkane. Det raudna i kinn, det gløste i augo. Det var styrkeprøvar og hardugjint dragsmål. Det var ovmykje gaman av full som av fastande. Og fela hans Eivind ho hulla og kvo. Han hulda so fint slåttane. Han hakke dei ikkje upp. Han hadde so god takt og var lett og god å danse etter. Hallingen (lausen) let vill og eggjande frå fela hans. Og dersom det bryggja upp til uvenskap fram på golvet då råkte det han Eivind steig upp i benken der han sat og spela «Fanitullen». So berre det ljoma liksom han vilde segja: det er rett, gutar det er rett driv berre på, de. Og det vart gjerne slagsmål då. Og Hollebakken var ikkje den som heldt seg undan i slike høve. Det vart fortalt um sume spelemenn at dei kunna avstyre med fela. Med Hollebakken trur eg heller det var hin vegen».

hollebakken med fam

 

Legg att eit svar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com logo

Du kommenterer no med WordPress.com-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Google photo

Du kommenterer no med Google-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer no med Twitter-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Facebook-foto

Du kommenterer no med Facebook-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Koplar til %s